HAARLEM - Op woensdag 15 april zijn in het Hodshonhuis in Haarlem de KHMW Profielwerkstukprijzen 2026 uitgereikt. De Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (KHMW), het oudste wetenschappelijk genootschap van Nederland, stelt jaarlijks twee prijzen van elk € 500 beschikbaar voor de beste profielwerkstukken van havo- en vwo-leerlingen van scholen uit Haarlem en omgeving.

Dit jaar nomineerden dertien scholen uit Kennemerland in totaal 22 profielwerkstukken: twaalf van vwo-leerlingen en tien van havo-leerlingen. Aan deze werkstukken werkten samen 51 leerlingen mee, onder wie acht jongens. Omdat de winnaars vooraf niet bekend waren gemaakt, was de spanning in de tot de laatste stoel gevulde aula van het achttiende-eeuwse stadspaleis aan het Spaarne groot.

De jury – drs. B.J. (Babs) van den Bergh (directeur Universiteiten van Nederland), jkvr. mr. P. (Pauline) van Lennep (officier van justitie), prof. dr. A.J.J. (Ton) Nijhuis (hoogleraar Duitslandstudies, UvA) en dr. J. (Jan) Spoelder (classicus) – beoordeelde de werkstukken onder meer op originaliteit, probleemstelling, logica, bronnengebruik en vakoverstijgend karakter. Volgens de jury waren de onderwerpen dit jaar evenwichtig verdeeld over alfa- en bètadisciplines. Opvallend was daarnaast de sterke belangstelling voor regionale thema's als de damhertenpopulatie in de Amsterdamse Waterleidingduinen, meeuwenoverlast en de geschiedenis van Haarlemmermeer.

Na het voorlezen van het juryrapport, waarin alle inzendingen kort werden besproken, volgde de bekendmaking van de prijswinnaars.

Havo: Kennis geschiedenis brengt het vertrouwde landschap tot leven

De eerste prijs voor havo-leerlingen is toegekend aan Evine Bader, Sven Hooftman en Luna Parson van het Herbert Vissers College in Nieuw-Vennep voor hun profielwerkstuk Rondom de Waterwolf. Wat jongeren uit de Haarlemmermeer zouden moeten weten over de geschiedenis van de Haarlemmermeerpolder. Met hun onderzoek én een bijbehorende documentaire laten zij zien hoe rijk en relevant de lokale geschiedenis van hun eigen leefomgeving is.

Aanvankelijk wilden de drie hun profielwerkstuk wijden aan een onderwerp uit de Tweede Wereldoorlog, maar al snel besloten ze dat de geschiedenis van hun eigen woonplaats minstens zo interessant was. "Wij wisten daar zelf weinig van," zegt Sven. "En we merkten dat dat voor veel jongeren geldt. Dat is zonde, want we leven in een gebied met een bijzondere geschiedenis."

In hun werkstuk beschrijven ze de ontwikkeling van de Haarlemmermeer vanaf de Romeinse tijd tot nu, met speciale aandacht voor de dreiging van het steeds groter wordende Haarlemmermeer, de beruchte Waterwolf, en de uiteindelijke drooglegging in de negentiende eeuw met behulp van drie stoomgemalen.

Vooral de enorme inspanning die daarvoor nodig was, maakte indruk. "Die polderjongens hebben de hele Ringvaart met de hand gegraven," vertelt Luna. "Dat is een afstand van zestig kilometer!" Door zulke verhalen krijgt het landschap een nieuwe betekenis, merkt Evine: "Als je weet wat zich hier allemaal heeft afgespeeld, komt de omgeving echt tot leven wanneer je erdoorheen fietst."

In hun eerste hoofdstuk staan de leerlingen stil bij het belang van historisch besef. Ze raadpleegden daarvoor zelfs Duitse en Franse filosofische teksten. Ook voerden ze een enquête uit onder jongeren uit de Haarlemmermeer, waaruit bleek dat veel leeftijdgenoten nog weinig weten over de ontstaansgeschiedenis van hun eigen omgeving. Juist daarom wilden zij hun onderzoek toegankelijk maken voor een breed publiek.

Naast het schriftelijke werkstuk maakten zij een 22 minuten durende documentaire, Van Dodelijk Meer tot Woonplaats: Het Ongelooflijke Verhaal van Haarlemmermeer. Daarin interviewen zij onder meer de burgemeester, een medewerker van het Cruquius Museum en een medewerker van CRASH '40-'45. De film werd verspreid onder 34 scholen in de regio en wordt inmiddels op verschillende plaatsen in de klas gebruikt – een resultaat waar de jury bijzonder van onder de indruk was.

Tot slot willen de prijswinnaars nog één misverstand rechtzetten: zeg vooral niet "dé Haarlemmermeer". "Dat komt van 'de Haarlemmermeerpolder'," legt Luna uit. "Maar wij wonen in een gemeente. Je zegt toch ook niet 'dé Amsterdam'?"

"Het is duidelijk dat er heel veel werk in dit werkstuk zit en de jury vindt het heel sterk dat de schrijvers theoretische geschiedenis gebruiken om aandacht te vragen voor een onderwerp dat gaat over de gemeenschappelijke identiteit van mensen in de Haarlemmermeer", aldus het juryrapport.

Vwo: "Het meest wetenschappelijke van allemaal"

De eerste prijs voor vwo-leerlingen is toegekend aan Noah Shahbazi van vso Daaf Geluk (Haarlem) voor zijn profielwerkstuk Sikkelcelziekte & malaria. In dit werkstuk onderzoekt hij de relatie tussen een erfelijke aandoening en een infectieziekte. Dat is een klassiek, maar tegelijk complex voorbeeld uit de evolutiebiologie. "Veel evolutie wordt gestuurd door ziekte," zegt Noah. Dat inzicht vormde voor hem het vertrekpunt van zijn onderzoek.

Hij wilde beter begrijpen wat hij op school had geleerd over natuurlijke selectie en genotypefrequenties in populaties, aan de hand van het bekende voorbeeld dat dragers van het sikkelcelallel beter beschermd kunnen zijn tegen malaria. Sikkelcelziekte is een ernstige erfelijke aandoening, maar mensen die slechts drager zijn van het allel, zonder zelf ziek te worden, hebben juist een grotere overlevingskans in gebieden waar malaria voorkomt. Voor mensen die de ziekte wel ontwikkelen, geldt dat voordeel niet: hun verzwakte gezondheid maakt hen juist extra kwetsbaar wanneer zij ook met malaria worden geïnfecteerd. Zo laat dit voorbeeld zien hoe één kleine genetische verandering gevolgen kan hebben op zowel cellulair als populatieniveau.

Naast een uitgebreid literatuuronderzoek bouwde Noah een populatiesimulatie in Python om veranderingen in allel- en genotypefrequenties onder verschillende niveaus van malariaselectiedruk zichtbaar te maken. Het programmeren zelf vond hij minder lastig dan het interpreteren en visualiseren van de resultaten. "Met een spreadsheet van 66 kolommen alleen kun je niet zo veel," zegt hij nuchter. Juist het vertalen van grote hoeveelheden data naar begrijpelijke conclusies maakte het onderzoek uitdagend en leerzaam.

Voor zijn werkstuk verdiepte Noah zich intensief in wetenschappelijke literatuur – uitzonderlijk grondig voor een profielwerkstuk. Het ontcijferen van wetenschappelijke artikelen vond hij niet makkelijk, maar de uitdaging verschafte hem ook veel plezier.

De jury was zeer onder de indruk van Noahs zeer doorwrochte werkstuk. 'Het meest wetenschappelijk van allemaal', oordeelde de jury, 'hij heeft echt iets fenomenaals neergezet'.

Na het vwo had Noah het liefst biomedische wetenschappen willen studeren, maar hij werd uitgeloot. Inmiddels is hij ingeschreven voor Life Sciences, een studie die goed aansluit bij zijn interesse in genetica en ziekteprocessen. Zijn profielwerkstuk laat in ieder geval zien dat hij zich ook in deze richting verder kan ontwikkelen tot een veelbelovende onderzoeker.

Eervolle vermeldingen

Eervolle vermeldingen waren er in de categorie havo voor Zofia Kowalska, Maquel Leung en Ayana Malik van het Haarlemmermeer Lyceum TTO (Hoofddorp) met hun werkstuk LIPUS in space: An alternative approach for astronauts to prevent bone loss, en in de categorie vwo voor Dana van Bakel, Jolien de Bruijn en Rosalie Geldermans van Atheneum College Hageveld (Heemstede) met Damherten in differentiaalvergelijkingen. Het gebruik van differentiaalvergelijkingen voor het modelleren van de populatiegroei van damherten.